بت و بت پرست در وابستگی بیمارگون

در ماهی که گذشت بلوغ روحانی و دلبستگی های سالم را مرور کردیم ولی تعدادی تلفن مربوط به بخش هفتم که وابستگی های بیمارگون دو نوع انسان خودشیفته را مطرح می کرد دریافت کردم و پنداشتم در این بخش هم سئوال و توجه بسیار وجود دارد. سخن این ماه را به این مهم اختصاص دادم.


مقدمه : در دوسه بخشی که از «خودشیفتگی» سخن گفتیم و بحث را با تحلیل شخصیت انسانهایی که یا دوست دارند «بت بشوند» و یا «بتی» داشته باشند که برایش سینه چاک کنند، پرداختیم. گفتیم که پیوند شوم یا ازدواج نا مبارک دو انسان حقیر با دو جلوه متفاوت که یکی بت پرست است و دیگری آرزوی بت شدن دارد، آسیب های جدی در طول تاریخ جهان و به خصوص سرزمین های گرفتار دیکتاتوری و انحصار طلبی زده است.
شاید وقتی از این مقوله سخن می گوئیم هم من نویسنده و هم شمای خوانند آروز می کنیم که ما جزء بت پرستان نباشیم و آرزوی بت شدن هم نداشته باشیم، ولی واقعیت این است که در طول تاریخ و به خصوص در فرهنگ هایی که هنوز آثار فرهنگ قبیله ای را با خود حمل می کنند نابرابری قدرت چه در خانه و چه در قبیله و جامعه حضوری دائمی دارد و به قول دوست و همکار عزیزم دکتر حورا یاوری، این پدیده چنان در ما درونی شده است که در روابط برابر احساس بیگانگی داریم.
بحث امروز را از اینجا آغاز می کنیم که بت و بت پرست چه به هم هدیه می کنند؟
بت و بت پرست برآورنده آرزوهای ناسالم یکدیگرند و در این میانه رشد و بلوغ و هم بستگی و دلبندی های سالم که آرزوی تکاملی ماست قربانی می شود. سئوال مهم اینکه چرا این بازی بیمار گون ادامه پیدا می کند و آیا پدیده ای به نام «بت سازی» همیشه بیمار گون است و یا خیر؟
بگذارید باز به میدان حرفه ای خودم باز گردم و از دیدگاه روانشناسی و آنهم روانشناسی رشد و تحول پویا، به سئوالی که طرح شد پاسخ بدهم.
به کودک انسان نگاه کنیم، در مقاله خود شیفتگی چگونگی عبور از مراحل مختلف رشد روانی عاطفی را دیدم و گذر از خودبینی مطلق، دوبینی محدود مادر و کودک، و سپس جدائی و تفرد و رسیدن به استقلال و اتکاء به نفس را مشاهده کردیم.
در هر یک از دوره های فوق اتفاقات بسیار پیچیده و ظریفی رخ می دهد که اگر به ذکر تک تک آن اقدام کنیم «مثنوی هفتاد من» می شود.
ولی آنچه در این مختصر می گنجد و جوهر کلام است، اینکه:
وقتی کودک وارد مرحله تفرد و جدایی می شود، یعنی زمانی که کودک حدوداً 6 ماهه است، در اثر رشد نورولوژیکی و حسی به «دوبودی» خود و مادر پی می برد و « من » از غیر «من» جدا می شود.
فراموش نکنید این مرحله بسیار اضطراب انگیز است و به همین دلیل Seperation Anexity از ویژگیهای این دوره است.
کودک حق دارد که اضطراب تجربه کند، زیرا، نیمه قدرتمند وجود او یا مادر که تا چندی قبل تصور می رفت که بخشی از خود کودک باشد(دوره همزیگری) از او جدا می شود. مادر تماماً قدرت( قادر مطلق) است و کودک تماماً نیاز و ناتوانی کودک احساس می کند که حیات او و بقاء او بستگی کامل به وجود مادر و سپس پدر دارد.
این آغاز وابستگی حیاتی و نیازمندی طبیعی کودک به والدین خود است و به همین دلیل نیز مادر و پدر بت و یا خدای اولیه کودک می شوند.
به تدریج مراحل رشد روانی- عاطفی به راه خود ادامه می دهد و کودک نوپا، کنجکاوانه به کشف دنیای اطراف خود می پردازد. قدرت نشستن و سپس راه رفتن ، تخم امید در دل کودک می کارد، کودک احساس می کند که او دیگر «تماما ناتوانی» نیست ولی هنوز نیاز روانی او داشتن بت توان مندی است که از ترس و اضطراب او بکاهد و او را مطمئن کند که دنیای اطراف کودک با وجود مادر و پدر امن است.
کودک والدین خود را بزرگتر، قوی تر و آن قادر مطلقی می بیند که او را از تمام ترسهایش آزاد می کند. این توهم طبیعی را در روانشناسی Idealizationیا بت سازی می گویند.
بله کودک انسان از مادر و پدر یا مراقبین اولیه خود بتی می سازد که به اتکاء و قدرت بی پایان او یا برتری خارق العاده اش بر دیگران، امنیت و راحتی خیال خود را فراهم آورد.
این «بت خواهی» و «بت سازی» اولیه و طبیعی را «بت سازی» سالم و خوش خیم می نامیم. زیرا به کودک ترسیده و مضطرب یاری می دهد که از مرحله ترسهای اولیه عبور کند و با درونی کردن احساس امنیت به تدریج و قدرت امنیت و قدرت به تدریج به رشد عادی و طبیعی خود ادامه بدهد.
اما رفتار و برخورد و آگاهی پدر و مادر است که سرنوشت «بت سازی» خوش خیم را رقم می زند و یکی از دو مسیر ممکن را پیش پای کودک نوپا می گذارد راه اول را سفر به گنجینه های طبیعی کودک می نامیم و راه دوم را سفر به سوی بت طلبی های بد خیم و اجازه می خواهیم که به توصیف دقیق تر این دو راهی سرنوشت ساز بپردازیم.
وقتی که کودک برای کاستن از ترس های درونی خو د به «بت سازی» و «بت پردازی» والدین خود می پردازد، نوع جدیدی از اتکاء و وابستگی به والدین شکل می گیرد. اگر پدر و مادر به هر دلیل، از جمله نگرانی از کنجکاوی ها و خود مختاری های کودک، یا نیاز روحی خود برای بزرگتر دیده شدن از آنچه که هستند، یا حتی به دلیل عدم آگاهی از مراحل رشد روانی کودک، از بت پرستی کودک نوپای خود شاد باشند و یا آن را تقویت کنند، می توانند موجب تثبیت یا Fixation کودک در این مرحله می شوند.
به عنوان مثال: کودک با همبازیهای خود درگیر می شود و مورد حمله قرار می گیرد، کودک ترسیده ابتدا به همبازیها می گوید الان بابای من می آید و همه شما را می کشد و دوان دوان به خانه می آید و به پدر می گوید برو بچه ها را بکش، من دیگه آنها را دوست ندارم.
پدر یا مادر در برابر این وضعیت یا روش غلط را انتخاب می کند و یا روش درست.
روش غلط این است: که پدر برای آرام کردن کودک می گوید تو همین جا بمان من می روم و بچه ها را می کشم و بر می گردم. و حتی صدای شلیک خیالی را هم تقلید می کند و بر می گردد و می گوید همه بچه ها را کشتم، یا زخمی کردم، یا فراری دادم و امثال اینها. والبته که لبخند رضایتی بر روی لب های کودک آزرده ما می نشیند. و پدر قهرمان خیالی، یا ZOLO زندگی کودک باقی می ماند که باید او را از خطرات زندگی حفاظت کند . و این هسته اولیه نیاز همیشگی فرد به داشتن بتی می شود که به جای او به مسائل زندگی فرد سامان ببخشد.

روش درست اینکه: وقتی کودک آزرده و ترسیده ما از والدین می خواهد که دوستان در حال حاضر دشمن او را نابود کنند، اولین واکنش والدین این باشد که کودک را با احساسات درونی او در تماس قرار بدهند و از کودک بخواهند که راه رهائی از این احساسات آزار دهنده را خود پیدا کند.
مثلاً: به کودک باید گفت، مثل اینکه ناراحت هستی؟ لابد بازی شماها خیلی دوستانه نبود؟ می توانی به ما بگویی چه اتفاق افتاد؟ شاید کمک می خواهی تا با بچه ها حرف بزنی؟ خیلی عصبانی هستی؟ و اگرمی خواهی با هم بیرون برویم و با بچه ها حرف بزنیم.
و در صورت موافقت کودک با او به میان کودکان برگشت و از خود بچه ها بپرسد که مشکل چیست و خود بچه ها را در رسیدن به راه حل یاری کرد.
شاید خوانند سئوال کند که برای یک کودک 2 تا 5 ساله اگر واقعاً هدف آرام کردن کودک باشد دو روش فوق چه تفاوتی دارد؟
در پاسخ این سئوال فقط به اختصار می توان گفت در روش غلط اتکاء به «بت » تقویت می شود و در روش صحیح یا روش دوم اتکاء به نفس و استقلال و توانمندی کودک در حل مسائل زندگی که به همراه او بزرگ می شوند شکل می گیرد.
این همان راه سفر به گنجینه های درونی وجود کودک است و همان مسیر گذرا از پدیده ی بت سازی و بت پرستی خوش خیم به سوی «حرمت ذات» اعتماد به نفس، اتکاء به خود و قبول مسئولیت های زندگی که موجب واقع بینی و رشد فضیلت های انسانی است.
و اما راه دوم را که حرکت به سوی بت پرستی های بد خیم واتکاء به قدرت برتر برای حل کردن مشکلات و مسائل زندگی است. در هفته آینده دنبال خواهیم کرد و روانشناسی تثبیت شدن IDEALIZATIONکه خاستگاه بت سازی، بت پرستی و میل و شهوت پایان ناپذیر برای کسب قدرت را، بازسازی می کنیم.
یکی از مصیبت های بلوغ عاطفی در این دوره، شکل میگیرد و ما یا موجودی می شویم دارای استقلال نظر و حرمت به خویش و یا موجودی دنباله رو و بت پرست. تا ماه آینده خدا نگهدار