وقتی مراقبه می کنید، مراقب باشید

که تو آن هوشی و باقی هوش پوش
خویشتن را گم مکن یاوه مکُوش
«مولانا»

به دعوت دوستی به این خانه آمده ام.  بعد از معرفی و سلام و احوالپرسی، صندلی راحتی انتخاب می کنم و می نشینم.  خانه ی بزرگ و زیبایی است مزین به فرش های نفیس ایرانی که چشم اندازی روح نواز دارد.  شنیده بودم که حدود سی نفر بانوی ایرانی، بین بیست و پنج تا شصت ساله، هفته ای یکبار برای مراقبه اینجا گردهم می آیند.  دوستم، خانمی را که در دور دست من نشسته است نشانم می دهد و می گوید که ایشان نه تنها مراقبهرا آموزش می دهد که مسئولیت هدایت گروه را نیز به هنگام مراقبه به عهده دارد.  سلام و احوالپرسی خانم ها به درازا می کشد، گویی همه به یک میهمانی آمده ایم!  خانم هدایت گر نیز خود مشغول خوش و بش است و توجهی به زمان ندارد.  مراتب نارضایتی خودم را از اینکه در اینجا به وقت اعلام شده احترام گذاشته نمی شود با دوستم مطرح می  کنم.  او با خنده و شوخی می گوید که : «ای بابا، ما همه ایرونی هستیم دیگه!سخت نگیر تازه یک ساعت گذشته!  »با خودم می گویم انگار ما ایرانی ها به قول شاملو همیشه در بیرون زمان ایستاده ایم!   در اینجا منظورم البته مفهوم فلسفی «زمان» نیست بلکه بیرون زمان ایستادن را معادل باری به هر جهت زندگی کردن و نداشتن نظم و تعهد بکار می برم و در یک کلام ،نگرش غیرمسئولانه نسبت به زندگی داشتن مدّ نظرم است.  به هر حال سرانجام همه سیر می شوند! و می نشینند تا درباره ی مراقبهبشنوند و احیاناً مراقبه هم بکنند!  هنوز ده پانزده دقیقه نگذشته است که متوجه می شوم این خانم محترم اصلاً نمی داند مراقبه چیست؟!  بر این حقیقت آگاه نیست که مراقبه یعنی هوشیاری، نه بی هوشی!  اصلاً مگر نه اینست که مفهوم این واژه در معنای آن مستتر است؟  مواظبت کردن و محافظت کردن است، نه خود را به دست ذهن سپردن و از حقیقت خویش و زندگی دور شدن.  دیدن افکار و احساسات است نه غرق شدن در افکار  و عواطف.  کار این خانم مرا به یاد شعبده بازی می اندازد که می خواست با ترفند یک جراحی کند اما هول شد و چاقو را واقعاً تا دسته در گوشت و پوست همکارش فرو کرد و  وقتی چشمش به خون افتاد چون از تخصص و تبحر بی بهره بود، از ترس، زخم باز را رها کرد و فرار را برقرار ترجیح داد.  اما بانوی هدایت گر این جمع وقتی همه را به سمت و سوی ضمیر نیمه هشیارشان هدایت می کند،در آن هنگام که در صحنه ای تأسف انگیز صدای گریه و زاری از هر سو شنیده می شود با زیرکی و یا شاید هم...اعلام تنفس می کند و به اصطلاح ختم قسمت اول جلسه را به اطلاع جمع می رساند و در همین جا است که من مجلس را ترک می کنم.
همه می دانیم که این روزها چه در اینجا و چه در ایران مراقبهکردن، رفتن به جلسات به اصطلاح عرفانی مثنوی و حافظ خوانی، مولاناشناسی، انرژی درمانی، یوگا و... گردهمایی هایی از این دست بسیار رواج پیدا کرده است.  علت افزایش گرایش انسانها به بُعد درونی خویش در این برهه از زمان، موضوع بحث این مقاله نیست، اما چون وقتی تقاضا برای هر چیز زیاد شد عده ای آگاهانه یا ناآگاهانه برای تأمین این نیاز پا به میدان می گذارند،وظیفه خود می دانم تا چند سطری در خصوص مراقبهبنویسم چون می بینم  که به گمان برخی، هدایت مراقبه کاری  حتی سهل تر از  سخنرانی و مجلس گردانی است، زیرا   نه مجوز می خواهد و نه مدرک تحصیلی و تخصص! در اینجاست که مات و مبهوت می نشینی و می بینی که با سوء استفاده از ناآگاهی جمعی، عده ای بر همان سیاق برخی خانم درسی هایی که در ا یران دیده بودیم در اینجا دفتری دارند و دستکی و بساط عوام فریبی شان بسی پر رونق است.
در این نوشتار باز هم تأکید می کنم که هدفم بررسی تاریخچه ی آگاهی بشر از حکمت، حرمت و حقیقت مراقبه نیست.  به اَشکال و فرم های مختلف آن نیز کاری ندارم که در این دو صفحه ای که در اختیار دارم انجام آن نا ممکن است.   تنها امیدوارم با ابهام زدایی، زمینه ای فراهم شود تا در سکون راستین، امکان دیدن حقیقت خویش بر ما میسر شود.
کریشنا مورتی، یکی از بزرگترین شخصیت های فلسفی -عرفانی قرن بیستم مراقبه را بگونه ای متفاوت تفسیر می کند.  او برای روشن شدن همه ی ابهامات برای مان توضیح می دهد که چه چیزهایی مراقبهنیست تا خورشید حقیقت ما در مراقبه ی حقیقی بتواند از پس ابرهای تیره ی  هر چه تصور و تصویر و گمان و باور است بیرون آید و در روشنایی اش، امپراطوری ذهن شرطی شده فرو پاشد.  او میگوید: «مراقبه این نیست که خویش را به کمک واژه ای یا فکری، تکرار کلمه ای یا تصویری ذهنی به خواب القایی Self       hypnosis فرو ببریم بلکه بر عکس از هر نوع تصورات و خیالات باید دوری گزید چرا که منجر به توهم و نادرست انگاری خواهد شد.  در مراقبه درک حقیقت مد نظر است نه پرداختن به گمان و نظریه پردازی.  هدف از مراقبه دستیابی به نتایج از پیش تعیین شده هم نیست.  حتی مراقبهبه منظور طلب فضل و کمال و رسیدن به بینش و بصیرت هم مردود است.  همه ی  این ظواهر باید کنار گذاشته شود.  مراقبه درک این حقایق است و سپس رفتن به فراسوی آن.  نخستین دستاورد مراقبهشناخت حقیقت خویشتن است.  در غیر اینصورت، مراقبه منجر به خامی، عدم بلوغ و حماقت خواهد شد.»  (1)
و در جایی دیگر می گوید: «مراقبه یکی از شگرف ترین هنرهای زندگی است.  شاید عالی ترین و هیچ کس نمی تواند آن را از دیگری بیاموزد.  زیبایی این هنر در همین است.  روش خاصی ندارد و بهمین خاطر نیازی به مرجع و صاحب اختیاری هم نیست.»
پیام مراقبهو هدف آن بسیار ساده است:  «به خودت نگاه کن، به درون خودت توجه کن. ببین در درون تو چه می گذرد،  آنرا درک کن و از آن فراتر برو».
همه ی کتاب ها، کلاس ها و دوره ها در همه ی فرم ها و شکل های مختلفِ مراقبه، تنها وسیله است.  شرح و توضیح و توصیف است تا شاید ما بتوانیم به درک حقیقت خویش نائل شویم.  باید تکرار کنم که هدف، درکِ مطالب کتاب ها نیست بلکه هدف، شناخت حقیقت خویش است.  یادمان نرود که انتخاب معنویت «Spiritual  Path» به عنوان راهی برای شناختن خویش، همچون روان درمانی شهامت می طلبد زیرا به ما امکان می دهد تا از همه عواطف و احساسات خویش از جمله ترس های خود آگاه شویم.  این کار به راستی چالش گری است!  زیرا دیدن ترس سخت  است.  به ما در آغاز آسیب می زند. دیدن خشم، حسادت، احساس برتری داشتن نسبت به دیگران و یا تنفر ، موجب آزردگی ما خواهد شد.  درد آورد است.  در حقیقت  دیدن آن، تجربه کردن حس عجز و ناتوانی خویش است.  
ترس به شکل های مختلفی خود را بروز می دهد.  حتی به شکل خشم، حسادت، حس کینه توزی و انتقام جویی، حتی حس پارسایی و خیراندیشی!! احساس برتری کردن نسبت به جمع تجربه ای هولناک است اما از همه آزاد دهنده تر تجربه ی حس عجر و ناتوانی و ضعف در خویش است.  هر کدام از احساسات ناشی از ترس نتایجی ببار می آورد که مواجه شدن با آن دردناک است.
در کتاب The  courage  to   be  yourself  نوشته خانم  Sue Patton Thoele که با نام «زن و رهایی از وابستگی-چگونه ما زن ها خودمان باشیم» توسط اینجانب ترجمه و با همت نشر نقش و نگار در ایران به چاپ رسیده است، می آموزیم که چگونه افکار را ببینیم، احساسات را تجربه کنیم و از عواطف خویش در جهت رشد معنوی بهره مند شویم.  می آموزیم که اگر با کمک مراقبه یا روان درمانی با ترس های خویش مواجه نشویم، ناچاریم تا پایان عمر، خشمگین، حسود، آزرده خاطر و پراز نخوت و غرور که  البته روی دیگر سکه ی احساس حقارت است، به زندگی همراه با رنج و عذاب ادامه دهیم.  اما وقتی جسارت می کنیم و زندگی بدون ترس را انتخاب می کنیم، می بینیم که این تنها راه زیستن واقعی است.  بدون دیدن و عبور از تونلِ وحشت ترس! نمی توان یکپارچگی، قدرت و شهامت را تجربه کرد.
مراقبه نه تنها فضای پدید آوردن چنین رویدادی را مثل روان درمانی فراهم می کند بلکه امکان دستیابی به فضای ورای ذهن را هم میسر می سازد.
اما یک نکته را هرگز نباید فراموش کرد و آن این است که هیچکس تا کنون نگفته که این کاری است ساده و آسان.  دیدن باورهای مخرب و تغییر رفتارهای شرطی شده هرگز سهل و آسان نیست.
در قسمت پایانی این متن از کتاب «تمرین نیروی حال» نوشته اکهارت تولی مدد می جویم که گویی مراقبه را شاه کلیدی می داند که می تواند در را به سمت سرسرای خانه ی حقیقی ما باز کند:
«با مراقبه - وقتی تماشاگر فکر و احساس خود می شویم- اندک اندک حقیقت بزرگی را کشف خواهیم کرد و آن این که نه تنها می توانیم تماشاگر فکر خود شویم بلکه می توانیم تماشاگر «فکر کننده» هم باشیم!  همین که تماشاگر فکر کننده شویم سطح بالاتری از آگاهی در ما فعال می شود.  آنگاه به تدریج متوجه می شویم که در ورای فکر، گستره ی عظیمی از شعور وجود دارد که فکر تنها بخش کوچکی از آن است و این حقیقت بر ما آشکار خواهد شد که زیبایی، شادی، خلاقیت، عشق، آرامش درون و حس خوشبختی و رهایی از ورای ذهن بر می خیزد و این آغاز بیداری است.»

(1) صفحه ی 234 از کتاب
 Krishna    Murti's    Notebook