دو اولتیماتوم روس و هجوم ارتش آن کشور به ایران

در شماره گذشته گفتیم که جانشین وزیر خارجه روسیه به سفیر انگلیس با روشنی می گوید: مایل به تصرف ایران است ولی حزب دمکرات چیرگی روس را به کشور خود بر نمی تابد.  وی خاطره همکاری بلژیکی ها را با روسیه از یاد نمی برد و به سختی از مستر شوستر و دلبستگی اش به استقلال ایران ابراز دلتنگی می نماید.  با خشم می گوید شوستر باید منافع روسیه را رعایت کند.  اما چون این مأمور آمریکایی تابع روس و انگلیس نمی بود کوشش خود را روی اخراج او از ایران متمرکز کردند.
اشتباه بزرگ دولت در این بود که شوستر را در تمام کارهای سیاسی دخالت داد.  اوکه در کشوری آزاد پرورش یافته بود نمی توانست تحمل کند که دولتی آهنگ تسلط بر ایران را داشته باشد.  دولت او را برای اطلاح وضع مالی استخدام کرد و اگر بهمین کار می پرداخت هیچ دولت خارجی از او انتظار اطاعت نداشت.  ضعف مردان سیاسی ایران در اداره کشور موجب شد که در همه امور، بویژه روابط خارجی با شوستر مشورت نمایند و از او یاری بطلبند، فی المثل در واقعه ضبط خانه شعاع السلطنه که قزاق های روسی مأمورهای او را بیرون کردند وظیفه شوستر این بود که ماجرا را به آگاهی وزارت خارجه برساند و حل مسئله را بر عهده دولت می گذاشت.  اما بجای این عمل قانونی یک سد ژاندارم  خزانه را به خانه مزبور فرستاد و به آنان دستور داد قزاق های روسی را خلع سلاح نموده از آنجا اخراج نمایند.
این اقدام، روس ها را که پیوسته بدنبال بهانه می گشتند به خشم آورد و برای اخراج شوستر به دولت فشار آورد.  شوستر درباره رفتار با وزیران نیز روش سختی بکار می برد در این کار بحدی سرسخت بود که ابراهیم حکیمی وزیر مالیه و حسن وثوق وزیر خارجه کناره جویی کردند ولی  پس از چند روز بکار خود بازگشتند.  تندی های شوستر با وزیرانی که درخواست های بی جایی برای دریافت پول  داشتند باعث شد که نایب السلطنه، ناصر الملک محدود کردن اختیارهای او را خواستار شد.  اما غول از شیشه بیرون آمده بود.  دمکرات های مجلس از شوستر پشتیبانی می کردند و کارهای جدی او مردم را بسیار به وی علاقمند کرده بود.
سیر حوادث طوری بود که مخالفان مأمور آمریکایی از غوغای توده مردم می ترسیدند و ناصرالملک هم می ترسید دمکرات ها ترتیب ترور او را بدهند.  در آن زمان عمر هر دوره مجلس دو سال بود و در همان گیر و دار دوره دو ساله مجلس بپایان می رسید.  دخالت روز افزون روس ها نمایندگان را به فکر انداخت که نبودن مجلس ایران را دوچار بحران می کرد.  از این رو پیشنهاد کردند که تا  انتخاب نمایندگان مجلس بعدی شش ماه بر عمر مجلس فعلی بیفزایند.  اگر چه این کار بی سابقه بود و در قانون اساسی نیز چنین اجازه ای را نمی دیدند اما مصالح کشور را با تصویب این پیشنهاد مناسب دانستند.  وزیر خارجه روسیه که از تمدید عمر مجلس به خشم آمده بود به سفیر انگلیس گفت مجلس باید تنها به کار قانون گزاری بپردازد و از سیاست برکنار باشد.  وی در تلاش آن بود که یک مجلس سنا بر پا شود و اختیار آن به ناصرالملک واگذار شود.
دولت روسیه بر اثر خلع سلاح شدن قزاقانش وسیله ژاندارم های مالیه زیر امر شوستر به ایران اولتیماتم داد و سپاهی به قزوین آورد.  دولت که کارهای سیاسی را به شوستر واگذار کرده بود اینک بجایی رسید که باید راه زبونی در برابر دشمن در پیش گیرد.  بی گمان شوستر مردی پاکدل و در آرزوی سعادت ایران بود ولی با خلق و خوی شرقی و درندگی روس ها آشنا نبود.  سیاستمداران ایران که می توانستند واقعه خانه شعاع السلطنه را حل نمایند آنرا به واقعه بزرگی تبدیل کردند.  حال از شوستر می پرسیدند چه باید کرد؟  او پاسخ می داد اولتیماتم را بپذیرید والا بخش عمده ای از خاک ایران بتصرف روس ها در می آید.
در جریان مسئله شعاع السلطنه سفارت روس در تهران شخصی را به وزارت خارجه فرستاد که ژاندارم های خزانه از باغ خارج شوند و جای خود را به قزاقان بسپارند.  علاوه بر این دولت ایران از بدرفتاری که با دو تن سر کرده روس صورت گرفته بطور رسمی پوزش بطلبد.  در ضمن نامه دولت ایران به سفارت روسیه را مبنی بر دخالت پاخینایوف در امور ایران پس فرستاده شد.  وزیر خارجه گفت پس از مشورت با وزیران پاسخ را خواهد فرستاد.  پس از آن مشورت، نماینده وزارت خارجه ایران به سفارت روس رفت و گفت خواهش دولت روسیه دور از دوستی پایدار بین دو کشور است.  دولت ایران شکایت را بی پایه می شناسد و امیدوار است چون جستجو کنید بی پایگی آن بر دولت روس هم آشکار شود.  پنج روز بعد سفارت نماینده ای به  وزارت خارجه فرستاد که اگر ظرف چهل و هشت ساعت خواهش روس انجام نگیرد رابطه میان دو دولت قطع خواهد شد.
بدستور دولت سفیر ایران در لندن از دولت انگلیس خواست تا میانجیگری کند.  اما دولت انگلیس تقاضای ایران را نپذیرفت و توصیه کرد که خواهش دولت روس پذیرفته شود.  اگر چه تجاوز طلبی روسیه با منافع انگلیس در تضاد است، اما بریتانیا مورد تهدید آلمان بود و بناچار تمام توجه آن دولت به اروپا بود.  در ضمن پروس با روسیه معاهد ه ای بسته بود که اگر چه روس را مقّید به همدستی با آن دولت در جنگ احتمالی نمی کرد ولی می ترسید اگر عملیات او مورد خشم روسیه قرار بگیرد احتمال همدستی آن دولت با آلمان در عملیات جنگی دور نخواهد بود.
دولت روس لشکر از قفقاز وارد ایران  کرد.  دوباره دولت انگلیس تأکید کرد که اگر خواهش روس پذیرفته شود سربازان روس باز خواهند گشت وزیران یکی  یکی کنار رفتند و نخست وزیر با وزیر خارجه باقی ماندند ولی آنان نیز مجبور به کنار گیری شدند.  ناصرالملک مجدداً نجفقلی خان را به نخست وزیری گماشت و او فرصت نیافت همه وزیران خود را برگزیند.  لذا کابینه را با چهار وزیر به مجلس معرفی کرد.  و بی درنگ خواهش روس را پذیرفت و به شوستر دستور داد باغ شعاع السلطنه را به قزاقان تحویل دهد.  وزیر خارجه لباس رسمی پوشیده به سفارت روس رفت و پوزش طلبید و می پنداشت بدین وسیله بحران حل خواهد شد.
پس از پایان سخنان وزیر خارجه ایران وزیر مختار روس گفت اولتیماتم دیگری تا چند روز دیگر به ایران فرستاده خواهد شد.  سرانجام پس از چند روز اولتیماتوم دوم روس رسید بدین سان:
1- مستر شوستر و مستر لکفر از خدمت دولتی ایران بر کنار شوند.
2- دولت ایران از این پس بدون مشورت از دو دولت (انگلیس و روس) بیگانه ای را استخدام ننماید.
3- ایران باید هزینه لشکر کشی روس را بپردازد.
وزیر مختار در نامه خود افزوده است که دسته هایی از سپاه روس به رشت رسیده و دسته هایی در میان راهند.  چناچه ظرف چهل و هشت ساعت پاسخ نرسد سپاهیان بسوی قزوین حرکت خواهند کرد.
همینکه مردم بر مفاد اولتیماتوم آگاهی یافتند شهر ها به خروش آمدند.  همان خروش مردم بود که با لاف و گزاف شاه را از ایران فراری دادند.  در تهران پس از چند روز نان کمیاب شد.  طرفداران محمدعلی میرزا نیز به دست و پا افتادند تا او را برگردانند.  سردسته آنان علاءالدوله بود.  وی با چند تن از درباریان سابق نامه نوشتند که محمدعلی میرزا برگردد.  این نامه بدست شهربانی افتاد.  این نشان می دهد که یقرم خان بعنوان رئیس شهربانی بر امور کشور تسلط داشت.  بر اثر تلگراف انجمن ها شور و خروش در سراسر خاک ایران بر پا شد.  چهل و هشت ساعت مهلت اولتیماتوم بپایان رسید و مجلس می بایستی تصمیم می گرفت.  در همین اوقات علاءالسلطنه هنگام خروج از خانه بر اثر شلیک چند تیر به او جان داد.  این کار به دستور یقرم خان وسیله یکی از مجاهدان صورت گرفت.
هواخواهان محمدعلی میرزا دچار وحشت شدند و دست از فعالیت کشیدند.  مردم گروه گروه به سوی مجلس می رفتند و از نمایندگان می خواستند که به اولتیماتوم روس پاسخ رد  بدهند.  مجلس  تشکیل جلسه داد همه خاموش بودند.  یکی از نمایندگان معمّم که همه را ساکت دید برخاست و سخنرانی کوتاهی کرد سپس گفت «شاید  خدا خواسته آزادی ما را با زور از میان بردارند.  ما نباید با دست خود آن را از میان برداریم»  سپس دست های لرزان خود را دادخواهانه به سوی تماشاچیان گرفت و بر جای خود نشست.  چند تن از نمایندگان هر یک سخنان کوتاهی گفتند و همگی مرگ را بر تسلیم ترجیح دادند.  هنگام رأی گیری شفاهی دو نماینده ترسو از مجلس خارج شدند ولی نام هر کس خوانده می شد با شهامت بر می خاست و با رأی خود آبروی کشورش را حفظ می کرد.  با اینهمه برای اینکه راه ها را مجلس بر دولت  نبسته باشد،  دولت را مخیّر ساخت که طبق مصالح کشور هر اقدامی را لازم می داند انجام دهد.  در همان روز رئیس صنف نانوایی را که «خباز باشی» نامیده می شد کشتند تا در چنان وضع دلهره آوری با کمیاب کردن نان بنفع دشمن عمل نکند.
در حالی که خروش مردم روز بروز بیشتر گسترش می یافت در عراق آخوند خراسانی و حاج شیخ مازندرانی با مردم ایران هماهنگی آغاز کردند.  ابتدا فتوا به ترک کالای روس دادند و آن را وسیله تلگراف به همه جا فرستادند.  سپس آخوند بر آن شد که به ایران بیاید و با مردم بجنگ با روسیه برآید.  این کار مردم را به جنبش پرشورتری وا داشت.  در همه جا علما مردم را به ترک کالای روس وا داشتند.  چای و قند و نفت را مصرف نکردند و بجای نفت از شمع استفاده نمودند.  شاگردان مدارس در خیابان ها می گشتند و مغازه داران را از فروش کالای روسی باز داشتند.  در فارس تحریم کالای انگلیسی هم بر تولید های روسی افزوده شد.  دنباله این حوادث هیجان انگیز و روزهای سخت را در شماره آینده بیان خواهیم کرد.
بتاریخ 28 ژانویه 2008 - ساندیه گو - کالیفرنیا