فشار هدفمند

این سناریو را در نظر بگیرید: سعودی ها به سلاح هسته ای دست یافته اند. مصر هم همین طور. هر دو کشور پیمان منع گسترش سلاح های هسته ای را امضا کرده اند، اما حال از این موافقتنامه بیرون آمده اند. ریاض و قاهره، در واکنش به تهدید هسته ای ایران شیعه، سلاح های خود را از پاکستان، متحد سُنی خود، دریافت کرده اند.

در همین حال، اوضاع عراق همچنان وخیمتر می شود، تا پایان منازعه ی اسرائیل- فلسطینیان همچنان راه درازی مانده، و جای پای نمایندگان ایران در ملغمه ی فرقه ای تحریک پذیر لبنان همچنان محکم است– ملغمه ای که سنی را به جان شیعه می اندازد و اتفاقا در مرز شمالی اسرائیل حضور دارد. خلاصه اینکه تمامی بازیگران اصلی عرصه ی خاورمیانه – سنی، شیعه، اسرائیلی—حال در لحظه ای که تنازعات زیرخاکستر و در برخی موارد کاملا علنی بین دولتها، فرقه ها و قومیتهای منطقه از حد شمار بیرون اند سلاح هسته ای دارند. اگر چنین وضعیتی ترسناک به نظر می آید، حق است که چنین باشد. و اگر به ایران اجازه داده شود که به سلاح هسته ای دست یابد، این وضعیت کاملا محتمل می شود. همین ماه دسامبر گذشته، سعود الفیصل، وزیر خارجه ی عربستان سعودی، اعلام کرد که ریاض، همراه با کشورهای حاشیه ی خلیج فارس، ممکن است در صدد ایجاد قدرت هسته ای برای خود برآیند.

او تاکید کرد که این برنامه فقط به مقاصد صلح آمیز به کار خواهد رفت، اما در نظر بسیاری سخنان فیصل تهدید جلوه می کرد: چون ایران به دنبال سلاح هسته ای است، خوب، ما هم ممکن است این کار را بکنیم. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، مصر احتمالا چندان عقب نخواهد ماند. مقامات بلندپایه ی مصر به من گفته اند که اگر نتوانیم ایران را از تبدیل شدن به یک قدرت هسته ای بازداریم، این به معنای پایان یافتن رژیم منع گسترش سلاح های هسته ای خواهد بود. نیازی به گفتن نیست که وقوع مسابقه ی تسلیحات هسته ای در خاورمیانه تا حد زیادی امکان بروز جنگ میان سنی و شیعه یا میان اسرائیل و مسلمانان براثر اشتباه یا خطای محاسبه را افزایش خواهد داد. فقط و فقط به همین دلیل باید مانع دستیابی ایران به تسلیحات هسته ای شویم. پرسش این است که چگونه این کار را بکنیم؟ به نظر می رسد که امروز درباره ی برنامه ی هسته ای ایران دو واقعیت به طور موازی وجود دارد.

یکی اینکه بخش اعظم جامعه ی جهانی از قرار معلوم مخالف هسته ای شدن ایران است، و دولت بوش به تصویب دو قطعنامه ی شورای امنیت سازمان ملل (به رغم تردید و دودلی روسها و چینی ها) کمک کرده که متضمن اعمال تحریمهای محدود علیه صنایع هسته ای و موشکی ایران و نیز افراد و موسسات مرتبط با آنهاست. گرچه این تحریم ها به آن شدتی که این دولت در ابتدا در نظر داشت نیستند، ظاهرا موجب اختلاف نظر در میان سران ایران شده اند. انتقاد از محمود احمدی نژاد، رئیس جمهور ایران، علنی تر و مشخص تر شده است. روزنامه ای که به آیت الله علی خامنه ای، رهبر ایران، نزدیک است تا جایی پیش رفت که نوشت احمدی نژاد از بحث هسته ای برای انحراف توجه به کاستی های دولتش بهره می گیرد. همان طور که نیکلاس برنز، معاون وزارت خارجه و پیشقراول این جریان، گفته است: «دولتشان را دچار آشوب کرده ایم و به گمانم کمی هم شوکه شان کرده باشیم». این خبر خوبی است. اما واقعیت دیگر: ایرانیان کماکان در برنامه ی هسته ای خود پیش می روند. آژانس بین المللی انرژی اتمی گزارش کرده است که تهران، اگر برخی مشکلات فنی را نادیده بگیریم، همین حالا هم دست کم هزار سانتریفوژ برای غنی سازی اورانیوم تولید کرده است. حال این حدس معقول است که ایران تا پایان امسال می تواند به هدف خود که ساختن 3هزار سانتریفوژ است دست یابد. و کافی است که تهران این تعداد سانتریفوژ را که درست هم کار کنند داشته باشد و آن وقت فقط حدود نه ماه وقت لازم است تا بتواند مواد شکاف پذیر لازم برای یک بمب هسته ای را تولید کند. به عبارت دیگر، ایرانیان شاید فشار را احساس کنند، اما هنوز رفتارشان را عوض نکرده اند. راه های دیپلماتیک در رهبری ایران تاثیر داشته، اما سرعت پیشرفت های هسته ای این کشور کماکان بیشتر از این تاثیر بوده است. بنابراین راه حل، یافتن راهی است برای تغییر سریعتر محاسبات و رفتار حاکمان ایران.

برخی پیشنهاد می کنند که می توان این کار را با کنار گذاشتن شرط هایمان و کشاندن ایران به پای میز مذاکره انجام داد. من با این رویکرد موافقم، فقط به این شرط که با این درک همراه باشد که مجازات بیش از پاداش می تواند موضع ایران را عوض کند. زمانی که پاداش پیشنهاد می شود-مانند پیشنهاد انگلیس و فرانسه و آلمان برای دادن رآکتورهای هسته ای آب سبک به ایران-ایرانیان از قرار معلوم در رد این پیشنهاد چندان تعللی نکردند، و سران کشور هم نشانه ای دال بر مخالفت با رد این پیشنهاد نشان ندادند. با این حال، زمانی که فقط تهدید تحریم های سازمان ملل به نظرشان جدی رسید، می شد نشانه های بحث های حادتری را در داخل ایران دید. برای نمونه، در اکتبر سال گذشته، هنگامی که بحث درباره ی تحریم ها در سازمان ملل متحد در جریان بود، علی اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس جمهور اسبق ایران، نامه ای سری از آیت الله خمینی را انتشار داد که در آن تصمیم خود را برای پایان دادن به جنگ با عراق توضیح داده بود. روزنامه ای در ایران، که مخاطب مورد نظرش احمدی نژاد و هوادارانش بودند، در تفسیری بیان داشت که این نامه درک خمینی را نشان می دهد که نمی توان اجازه داد ایدئولوژی مانع «درک واقع بینانه ی وضعیت جهانی» شود.

چرا چماق موثرتر از هویج بوده است؟ چون عملا تمامی سران ایران، از جمله میانه روها، ارزش داشتن سلاح های هسته ای را می دانند—این سلاح ها نماد قدرت کشورند و می توانند در منصرف کردن ایالات متحد از حمله به ایران مفید باشند، و این سلاح ها در نزد آنان ابزاری برای گسترش سلطه ی ایران بر سرتاسر خاورمیانه است. هیچ مجموعه ای از مشوق ها نمی تواند با ارزش داشتن سلاح های هسته ای برابری کند. اما باید ارزش سلاح های هسته ای را با هزینه های بالقوه ی آن سنجید.

اگر این هزینه، انزوای بین المللی و محرومیت اقتصادی باشد، تصویر برای بخش مهمی از سران ایران تغییر می کند. این سران اساسا به مقابله جویان سپاه پاسداران به نمایندگی احمدی نژاد، ملاهای محافظه کار اما عمل گرا به نمایندگی رفسنجانی، و اصلاح طلبان به نمایندگی رئیس جمهور سابق، خاتمی، تقسیم می شوند. گروه رفسنجانی و خاتمی به وضوح در مقابل فشار منفی از بیرون تاثیرپذیرند؛ و همین ها به نوبه ی خود می توانند نفوذ احمدی نژاد و هوادارانش را مهار کنند. و براستی هم به نظر می رسد این کار را کرده اند؛ آزادی ملوانان انگلیسی را درهمین اواخر در نظر بگیرید. علاوه بر این، با توجه به اقتصادی با میزان چشمگیر بیکاری، تورم بالا، بازار بورسی متزلزل، کاهش تولید نفت، و کاهش دارایی ها که برای حفظ آرامش اجتماعی بسیار ضروری است.
 با توجه به اینکه رویکرد مقابله جویانه ی احمدی نژاد به برنامه هسته ای به انتقادهایی در درون کشور انجامیده، احتمالا تصادفی نیست که علی لاریجانی - رئیس مذاکره کنندگان در مسئله ی هسته ای که دست بر قضا به رهبر نیز نزدیک است-این روزها نشانه های بیشتری حاکی از تمایل به مصالحه نشان می دهد. همه اینها به این معناست که رسیدن به توافق ممکن است، اما این کار را با افتادن دنبال ایرانیان نمی توان انجام داد. ایرانیان باید بدانند که دنبال کردن برنامه دستیابی به سلاح اتمی هزینه گزافی دارد (ضمن اینکه باید مراقب بود باب مذاکره بر سر اجازه ی دستیابی به قدرت هسته ای غیر نظامی باز بماند و در این توافق باجهای اقتصادی و نیز تضمینهای امنیتی متقابل گنجانده شود). پس این بحث موافق رویکردی است متمرکز بر گذاشتن ایران در تنگنای اقتصادی—راهبردی که در آن اروپاییان و ژاپن باید ابتکار عمل را به دست بگیرند. هر دو هم اکنون دارند گامهایی برمی دارند، اما قادرند برای محروم کردن ایران از اعتبارات، سرمایه گذاری خارجی، بانکها، و تجارت اقدامات بسیار بیشتری انجام دهند.

تا زمانی که اروپاییان تقریبا 18 میلیارد دلار به صورت وام تضمینی به شرکت هایی می دهند که در ایران کار می کنند، ایرانیان باور نمی کنند که در آستانه قطع شاهرگ حیات اقتصادی خود قرار دارند. اینجاست که دولت بوش باید به شکل تهاجمی تری از اهرم سعودی ها استفاده کند که هرچه باشد، هسته ای شدن ایران را تهدیدی عمیق برای خود می بینند: باید ریاض را تشویق کنیم که از نفوذ مالی خود در اروپا، ژاپن، و حتی چین برای قطع دسترسی ایران به شبکه اقتصاد بین المللی استفاده کند. اغلب رهبران جهان، از جمله متحدان ما، سر از پا نشناخته می خواهند مانع حمله نظامی ایالات متحد به ایران شوند. پرزیدنت بوش باید برای آنها روشن کند که قدرت پیشگیری از اقدام نظامی را دارند – با اعمال فشار اقتصادی که شکاف میان سران ایران را بیشتر می کند و به نوبه خود احتمال تحمیل عقب نشینی به احمدی نژاد را افزایش می دهد. باید متحدانمان را متقاعد کنیم که باید به شکلی همه جانبه و نه به صورت فزاینده فشار اقتصادی بر ایران را گام به گام افزایش دهند-و زود هم این کار را بکنند. انتخاب با آنهاست، اما دیگر دارد وقتشان برای این انتخاب به پایان می رسد
از: نشریه  ایران در جهان